Balkansko poluostrvo – Etničko jedinstvo i psihički tipovi .. I deo
11. maj 2009. u Istorija | |2 komentara |
Jovan Cvijić
* * *
Odavno su ispitivači opazili zajedničke osnovne etničke crte Srbo-Hrvata/ Slovenaca i Bugara. Konstatovali su, da se neosetno razlikuju jezici kojima se govori od Ljubljane do Soluna i od Izonca do Crnog Mora. Slovenski lingvisti su prvi grupisali ove narode pod imenom Južnih Slovena nasuprot drugim slovenskim narodima, istočnim i zapadnim Slovenima. Kao što su jezici istovetni ili vrlo slični, isto tako i osnovni običaji i narodna shvatanja, na koje je docnije razviće manje uticalo, čine jedan deo zajedničkog nasleđa Južnih Slovena, iako ovi narodi, na poluostrvu i van njega, stanuju u oblastima vrlo raznovrsnih geografskih prilika.
Ove sličnosti padaju utoliko više u oči, ukoliko je istorija ovih plemena bila različna a razvitak svakoga od njih potpuno nezavisan: Bugari, na krajnjem istoku, nisu imali skoro nikakve veze sa Hrvatima i Slovencima na zapadu. Sem toga društvene prilike i načini etničkih asimilacija, kojima se jedan narod preobražava, bili su različni na istoku i na zapadu. Vrlo je verovatno, da se zajedničke osobine svih ovih naroda nisu razvile posle njihova nastanjivanja na Poluostrvu. One su morale biti donete iz pređašnje zakarpatske domovine, gde su Južni Sloveni verovatno činili jednu etničku zajednicu još tešnju nego što je današnja.
Ipak ima jezičkih i etničkih razlika između raznih južnoslovenskih grupa. Najpoznatija je razlika između zapadnih i istočnih Južnih Slovena, između Srbo-Hrvata sa Slovencima na jednoj i Bugara na drugoj strani.
Srbo-Hrvati govore jezikom koji je toliko jednolik, da jednoga Srbina iz Srbije može bez ikakve teškoće razumeti Hrvat sa Istre. Prema obliku zamenice što ovaj je jezik podeljen na štokavski i čakavski dijalekat i smatralo se, da štokavski dijalekat karakteriše Srbe, a da je čakavski svojstven Hrvatima; danas se zna, da se Srbi ne mogu odeliti od Hrvata na taj način. Ima stanovništva koje govori štokavski i naziva se Hrvatima. Čakavski dijalekat, koga uostalom brzo nestaje, ograničen je na nekolika mala jezična ostrvca u severnoj Dalmaciji i u južnoj Hrvatskoj, na jadranska ostrva i na srednju i zapadnu Istru. Izvan ovih krajeva, u kojima se čakavski dijalekat održao usled geografske usamljenosti, svi Srbo-Hrvati govore štokavski. Mesto štokavskim i čakavskim Slovenci govore kajkavskim dijalektom. Ali ovaj dijalekat nije svojstven samo Slovencima. Hrvati iz tri granična okruga, iz zagrebačkog, varaždinskog i križev^čkog, govore takođe kajkavskim dijalektom, koga uostalom nestaje pred š^' "dskim, koji se širi kao književni srpsko-hrvatski jezik. Kajkavski se dk^:-;.'^at još dobro održao u Kranjskoj, u okolini Trsta, u Štajerskoj i u Ko^u.\oj, A čakavski je dijalekat spao na red lokalnih govora.
Tako su, dakle, ove dijalekatske razlike beznačajne. Osim toga one ne odgovaraju tačno podeli na Slovence, Hrvate i Srbe.
Osim jezika osnovne su psihičke crte iste kod Srbo-Hrvata i Slovenaca. Oni se odlikuju intelektualnom i moralnom osetljivošću, kojom razlikuju nianse, često najfinije; velikom osećajnošću i jako razvijenim osećanjem simpatije koja je u osnovi narodne duše kod svih Južnih Slovena. Ova su osećanja življa nego kod Rusa, naročito Veliko-Rusa. Ona često prelaze u strasti i mogu se u unutrašnjim borbama izroditi u netrpeljivost. Srbo-Hrvati se još odlikuju i bogatom maštom, zanosom i oduševljenjem, ukratko: jako izraženim idealizmom.
Ove jezične i psihičke srodnosti i mnoge druge koje su zapretane tinjale u južnoslovenskim plemenima jednog su dana otkrivene. Ova su se plemena uzajamno poznala i počela su osećati, da čine jednu nacionalnu celinu, naročito počevši od turske najezde u 15. veku i posle velikih migracija. Tada se rodila svest o nacionalnom jedinstvu.
Srbi, koji čine gotovo dve trećine južnoslovenskog stanovništva, prodrli su migracijama u Hrvatsku i Slavoniju, u Dalmaciju i u južnu Kranjsku. Jako su se izmešali sa Hrvatima, a čak donekle i sa Slovencima. Prešavši delimice u katoličanstvo i u unijatsku veroispovest, Srbi su doprineli, da se izbrišu ranije razlike i da srpsko-hrvatsko stanovništvo postane još većma jednoliko. Kulturne razlike između ove dve grupe znatno su se ublažile.
Ono što je doprinelo da ih još više ujedini i počne stapati, bile su zajedničke borbe protiv Turaka i zajedničke patnje. Usled migracija Srbi i Hrvati su se tako izmešali i jedni u druge tako upleli, da je danas nemogućno odeliti ih, čak i sa geografskog gledišta. Migracije i njihove posledice bile su glavni povod zajedničkih književnih, nacionalnih i političkih manifestacija koje su se docnije javljale.
Književni jezik i književnost postali su zajednički Srbo-Hrvatima naročito od početkh 19. veka. Međutim su Slovenci i Hrvati imali već u 16. veku zajedničku književnost verskog karaktera, usled protestantskog pokreta. Ona je bila delimice pisana ćirilicom, verovatno da bi protestantstvu privukla doseljene Srbe. Sem toga su i mnogi katolički pisci iz Slavonije i Bosne disali ćirilicom. Velika književna epoha bila je ona u Dubrovniku 16. i 17. veka. To je bila zajednička srpsko-hrvatska književnost, pisana štokavskim, hercegovačkim dijalektom, pošto je dubrovačko stanovništvo bilo neprekidno uvećavano doseljenicima iz Hercegovine i Raške. Kad se izuzmu neki arhaični oblici, jezik dubrovačke književnosti je isti onaj koji je u 19. veku usvojen kao književni srpsko-hrvatski jezik. Ova je akcija počela već krajem 18. veka. Veliki srpski pisac, poreklom iz Banata, Dositej Obradović, čija je porodica proizašla iz srpskih doseljenika sa Balkana, studijama i putovanjima po Evropi bio se srodio sa zapadnjačkim idejama. Putujući po južnoslovenskim zemljama, on je opazio stapanje i izjednačavanje koje se bilo izvršilo u stanovništvu i proklamovao je narodno jedinstvo Srbo-Hrvata i Slovenaca. On se trudio, da uvede narodni jezik kao književni namesto oblasnih dijalekata i namesto jezika tadašnje srpske književnosti, u kome su prevlađivali ruski elementi. Ali je ovu reformu ostvario tek Vuk Karadžić, poreklom iz Srbije, u koju su se njegovi preci doselili iz Hercegovine, gde su pripadali plemenu Drobnjacima. On je upotrebio za srpski književni jezik govor zapadne Srbije, jezik Jadra. To je bio štokavski dijalekat skoro isti sa hercegovačkim.
Oko 1830 godine Ljudevit Gaj je uveo kod Hrvata štokavski dijalekat kao književni jezik. Ljudevit Gaj je bio, kao i mnogi njegovi saradnici, poreklom iz Zagorja, iz oblasti severozapadno od Zagreba, gde se govori kajkavskim, slovenačkim dijalektom, Počevši od ove epohe ostvarilo se jedinstvo u jeziku i književnosti kod Srbo-Hrvata i srpsko-hrvatski jezik i književnost počeli su se širiti i kod Slovenaca. Ali je Ljudevit Gaj u isto vreme bio sebi postavio prostranije ciljeve. On je smatrao imena Srbo-Hrvati i Slovenci kao oblasna imena jednog istog naroda i da bi ih izbegao usvojio je za označenje celoga naroda ime „Iliri". Verovatno je, da je u tom pogledu bio od uticaja na njega naziv „Ilirija", koji su Napoleon i francuski administratori bili dali oblastima osvojenim od Austrije 1809. godine, oblastima koje su obuhvatale Kranjsku, slovenačke delove Štajerske i Koruške, Trst, Dalmaciju i zapadnu Hrvatsku.
Zagreb je postao središtem pokreta za ujedinjenje. Ime „ilirstvo" zamenjeno je imenom „jugoslovenstvo", zahvaljujući naročito delatnosti Štrosmajera i Račkog, koji su 1867 godine osnovali u Zagrebu Jugoslovensku akademiju znanosti i umjetnosti. Otada su se umnožile književne veze sa Srpskom akademijom u Beogradu i sa Maticom srpskom u Novom Sadu. Ali ime „jugoslovenstvo" zadugo nije prodrlo u narodne mase i upotrebljavalo se samo u književnim, naučnim i umetničkom krugovima. Tek u toku poslednjih godina počelo je da se širi, naročito na zapadu, kod Slovenaca.
Od označenog vremena počeli su naučnici, književnici i umetnici izrađivati program narodnog jedinstva, oduševljavajući se zajedničkim idealom o nezavisnoj narodnoj državi.
Zatim je počela poslednja faza ovoga razvitka, faza politička.
* * *
Sledi nastavak ...
Tagovi: antropologija, balkanci, dinarci, etnologija, iliri, Jovan Cvijić, karakter, karakter i mentalitet dinaraca, kolektivna svest, mentalitet, migracije dinaraca, naši narodi na Balkanu, narod, seobe
2 komentara
Sony
11. maj 2009. u 12:56.
| Stalna veza
Oslobadjajuce je za nas um citati velike naucnike spram dnevnih lazi.
Ratko
12. maj 2009. u 14:37.
| Stalna veza
Pisanje Jovana Cvijica je jako zanimljivo i poucno. Cini mi se da cete u nastavku objavljivati nastavak iz njegovog kapitalnog dela, to jest prikaze raznih tipova licnosti u Srbiji i sire. Treba samo ukazati da postoji velika vremenska distanca izmedju mentaliteta pre 100 godina i sada, kada govorimo o Srbima. Komunizam i globalizam su potpuno promenili nekadasnji srpski karakter.
Istakao bih jos da bez obzira na Cvijicev temeljan i studiozan rad o ljudima i predelima na ovim prostorima, dobar deo njegove idejne podloge je bio baziran na ujedinjenju juznoslovena, sto se i vidi iz ovog texta.
Ono sto je meni divno kada citam stare autore je njihova nevinost i cistota. Kod Cvjica nema zelje za dopadanjem citaocima, nema komercijalnih elemenata, on to nikome nije prodavao, nema populizma i mitoloskih elemenata, vidi se jedna objektivnost i pre svega njegova naucna i zivotna misija da generacijama iz ostavi vredan antroploski i geografski dokument.
Danasnji gradjanin Srbije tesko i da zna nesto o Cvijicu, a skoro nista ne zna o njegovom monumentalnom delu. Tako isto malo znamo o istoriji nasih predaka, jer to uvek posmatramo kroz dnevno politicke price i sugestije. Tako danas verujemo da smo mi sa hrvatima vekovni neprijatelji, a zapravo je istina drugacija.