Balkansko poluostrvo – Etničko jedinstvo i psihički tipovi … II

Jovan Cvijić

* * *

Sve balkansko stanovništvo doseljeno u Austro-Ugarsku nije nikada zaboravilo svoje sunarodnike, zaostale u „zemlji matici“: interesovalo se za sve događaje na Balkanu; mnogi su se doseljenici nadali, da će se povratiti u svoju zemlju, jednom oslobođenu od turske uprave. Jedna struja zajedničkog osećanja i mišljenja utvrđivala se na obema obalama Save i Dunava. Oslobođenje Srbije (1804-1815) probudilo je šire nade. Nova srpska država nije se, kao srednjevekovna Raška, stvorila u središtu Balkanskog Poluostrva. Ona se konsolidovala daleko od ovog središta, na desnoj obali Save i Dunava oko Morave, na severu Poluostrva, u neposrednoj blizini nekad austriskih južnoslovenskih zemalja. Ona se još više približavala ovim zemljama svojim etničkom sastavom, jer je obuhvatala srpske grupe koje su u toku turske epohe naseljavale južnoslovenske zemlje u Austriji. Čim je Srbija stvorena, Srbi Austro -Ugarske a zatim i svi prosvećeni Južni Sloveni uvideše u njoj zemlju, „nacionalne misije“, „balkanski Pijemont“. Mnogi obrazovani ljudi dođoše, da bi od Srbije stvorili jaku kneževinu, modernu državu i „da bi mogli disati slobodnim vazduhom slobodne Srbije“ (Dositej Obradović). Nacionalne težnje se manifestovaše već u doba ilirstva, a naročito 1848 godine kada su se Hrvati i Srbi iz Hrvatske i Slavonije i Srbi iz Banata i Bačke, udružili sa dobrovoljcima iz Srbije, zajednički borili protiv Madžara. Hrvatski Sabor u Zagrebu i Srpska Skupština u Karlovcima proklamovaše narodno jedinstvo. Otada su se ove težnje neprekidno manifestovale svakom novom prilikom. One su postale politički program Srbije pod vladom kneza Mihajla Obrenovića (1862-1868) koji je, oduševljavajući se južnoslovenskom idejom, bio sebi stavio u dužnost da osnuje jednu srpsko-hrvatsko-bugarsku državu (Garašaninov program). Otada su ove težnje i ovi programi postali precizni. Ali je praktična akcija počela tek poslednjih dvadeset godina, naročito posle 1903 godine, od osnivanja južnoslovenskog kluba u Beogradu koji se nazvao Slovenski Jug. Trebalo je zaista da Srbija postane bogatija, da bi mogla održavati solidnu vojsku; da stekne ugleda svojim ekonomskim napretkom, svojim demokratskom ustanovama, svojim universitetom i svojom Akademijom nauka i najzad pojavom snažne i originalne književnosti. Tako je Srbija davala dokaza o svojoj životnoj snazi; ona je pokazala, da može izdržati ekonomski rat, koji joj je Austro-Ugarska objavila.

Balkan 1878 godine.

Za poslednjih petnaest godina razvile su se težnje za ujedinjenjem u južnoslovenskom zemljama dvojne Monarhije. Prvi javni znak ovoga razvića bio je sklapanje srpsko-hrvatske koalicije u Hrvatskoj, pored svih prepreka koje su dolazile iz Beča i Budim-Pešte. Ideja o nacionalnom jedinstvu prokrčila je puta kod Srbo-Hrvata u Austro-Ugarskoj i oni su počeli zajedničku akciju odbijajući da budu oruđe dinastičke i klerikalne politike. Vođe generacija su izjavljivale i ponavljale: „Mi hoćemo da činimo sa Srbima jedan narod kao što su veliki narodi u Evropi“. Na primorju, u Rijeci i u Dalmaciji, ove su se težnje manifestovale sa najviše živosti.

Mladi naraštaji su pokrenuli veliki broj listova i časopisa u Zagrebu, Splitu, Ljubljani, pa čak i u Pragu. U njima je provejavala ova misao: „Mi smo Južni Sloveni; separatističkih naziva treba da nestane pred našim generičkim imenom; mi ćemo, dakle, uzeti ime Južni Sloveni, koje će najviše doprineti našem narodnom jedinstvu“.

Za vreme balkanskih ratova i za vreme kratkog života autonomne Arbanije, pa i za vreme Svetskog rata, Južni Sloveni su stalno napadali politiku Austro-Ugarske i otvoreno iskazivali svoju odlučnu volju, da se sa Kraljevinom Srbijom ujedine u političku celinu. Njihovi postupci, skoro revolucionarni, ulivali su ozbiljna strahovanja našim miroljubivim ljudima, jer je Srbija želela zaslužen odmor, pre nego što iskrsnu novi sukobi.

Novi je naraštaj stvorio na zemljištu dvojne Monarhije veliki broj tajnih društava iz kojih su potekli poznati atentati, izvršeni u Sarajevu, Zagrebu i još jednom u Sarajevu! Tvorci ovih događaja, koji su postali istoriski, bili su očevidno nadahnuti primerom talijanskog risorđimenta.

Čim je planuo Svetski rat, južnoslovenska omladina je pojurila iz Austro-Ugarske, ukoliko je to bilo mogućno, da pomogne Srbiju u njenoj nejednakoj borbi. Drugi su prešli u Francusku ili Englesku i osnovali Jugoslovenski Komitet da doprinesu drugim sredstvima ostvarenju svojih želja. Oni koji su ostali u Austro-Ugarskoj bez prestanka su potvrđivali, ne obzirući se na opasnosti, da hoće da stvore svoju nacionalnu državu. Ovaj je pokret prodro u narodne mase. On se spojio sa demokratskim pokretom. Južnoslovensko jedinstvo je konačno zapečaćeno u Svetskom ratu zajedničkim patnjama. Ono ne može više biti slomljeno ni zaustavljeno veštačkim odlukama. Docnije ga treba učvršćivati i dalje negovati.

Idući preko Balkanskog Poluostrva, od Jadranskog Mora ka Crnom, ispitivač će naići na znatnije jezične i etničke razlike, naročito ulazeći u oblasti naseljene Bugarima. Sa jednog gledišta osobito će mu pasti u oči pojava postpozitivnog člana, koji dolazi kao dodatak na kraju imenica. To je karakteristična crta govora u oblastima istočno od Iskra. Uz nju idu nestanak promene kod imenica i upotreba predloga. Ali što još više na prvi pogled pada u oči, to su rasne osobine stanovništva istočno od Iskra i od Ihtimana u Bugarskoj: tamo su mnogobrojni mongoloidni tipovi, kojih je sve više ukoliko se ide bliže Crnom Moru. Zadruga nestaje potpuno kao i slava. Ljudi se retko sećaju svojih dalekih predaka; svako nosi ime svoga oca. Najzad će promatrač zapaziti, pored nekih osobina zajedničkog svima Južnim Slovenima, neko duhovno stanje svojstveno Bugarima, koje odvaja ovo stanovništvo nekim bitnim crtama od svih drugih Južnih Slovena na zapadu od Iskra. Ova reka i razvođe između nje i Marice, istočno od Sofije, čine etničku granicu koja preseca na dva dela južnoslovensko stanovništvo.

Jezične i etničke osobine koje smo naveli kao svojstvene Bugarima ne javljaju se najednom istočno od pomenute granice. Ima prostranih oblasti gde srpske i bugarske osobine prodiru jedne u druge i stapaju se, kao u pravoj Makedoniji (južno od Velesa) i u šopskoj oblasti između Timoka i Iskra. Ali čak istočno od Iskra, a naročito u Srednjoj Gori, javlja se ovde-onde bugarsko stanovništvo, koje se po svojim tipičnim osobinama približuje Srbima.

Ono istočno stanovništvo stvorilo je u Srednjem veku bugarsku državu, koja je sa zapadnim Južnim Slovenima, naročito sa Srbima, imala malo drugih dodira osim suparništva i borbi. Ali su u toku turske vladavine ove borbe zaboravili i Srbi i Bugari. Mase srpskog i bugarskog stanovništva, koje su radile zemlju, koje su trpele iste patnje i imale iste neprijatelje, počele su se približavati i čak izjednačavati, naročito u prelaznim oblastima. Posle oslobođenja Srbije Bugari su u njoj nalazili utočišta, U to su vreme mnogi Bugari pohađali više škole u Beogradu i u Kragujevcu. Bugarski emigranti u Bukureštu bili su zaključili ugovor sa knezom Mihajlom Obrenovićem, po kome su Srbija i Bugarska imale činiti jednu državu. Nova bugarska država, stvorena posle srpsko -turskog i rusko -turskog rata u 1876-78 godine, obrnula se u suprotnom smislu. Posle nekih ustezanja, Bugari nove Bugarske usvojiše za svoj književni jezik jedan dijalekat koji ih je najviše udaljavao od Srba. Oni su razvili svoj ambiciozni i imperijalistički program, koji je podržavao kralj i političari i koji je popularisan školom i ratovima protiv Srba, donekle čak i u narodnim masama.

Ipak, po ličnim promatranjima do kojih smo došli malo pre rata, možemo verovati, da mržnja protiv Srba nije uhvatila duboka korena kod bugarskih seljaka.

Propuštena je povoljna prilika pre 1878 godine, da se Bugari ujedine sa drugim Južnim Slovenima. Sada, odmah posle ratova od 1913 i 1915 god. to je nemogućnost, to je utopija. Svi pokušaji ove vrste osuđeni su na neuspeh. I pored toga nije nemogućno, da Bugari priđu zapadnim Južnim Slovenima u daljoj ili bližoj budućnosti. Ali je za to potreban jedan period mira, jedna era demokratizacije, u kojoj treba prosvetiti narodne slojeve, naročito u Bugarskoj.

Kontinentalni blok i bivše austrougarske zemlje u kojima žive Južni Sloveni po svome su mestu između srednje Evrope sa kontinentalnom klimom i grčko-jegejskih oblasti sa mediteranskom klimom. Način života kod Južnih Slovena razlikuje se od načina života severnih zemalja, naseljenih poglavito Nemcima, kao i od načina života jegejskih oblasti u kojima stanuju Grci. Osim toga treba istaći, da Južni Sloveni na Balkanskom Poluostrvu naseljavaju raznolike prirodne celine koje, pored puno drugih uticaja (evro-aziske osobine, osobine spajanja i prožimanja, osobine osamljenosti i odvajanja), takođe utiču na stanovništvo. I drugi su uticaji isto tako doprineli, da se formira temperamenat ovih naroda: pretapanje balkanskih starinaca, istoriski događaji, uticaji raznih civilizacija. U mnogim se oblastima još i danas osećaju psihički ostaci ranijih vremena – osobine/mentalitet hajduka, navike plemenskog života, itd. Dakle ima psihičkih raznolikosti, i one su učinile, da se stvori određen regionalni život sa vrlo jasnim i vrlo različnim izražajima. I pored ove raznolikosti mogu se izdvojiti zajedničke osnovne psihičke crte kod pojedinih užih zajednica i razlikovati tipovi, varijeteti i grupe.

Tako možemo sve Južne Slovene grupisati u četiri tipa: dinarski, koji obuhvata dinarske oblasti i druge krajeve u koje su se doselili prestavnici dinarskog tipa i utisli svoj žig starom stanovništvu; centralni, koji obuhvata poglavito stanovništvo Južne Morave i Vardara i šopskim se pojasom produžava do Dunava; istočnobalkanski, kome pripada stanovništvo obe istočne strane Balkana; najzad panonski tip, koji obuhvata južnoslovensko stanovništvo nastanjeno najvećim delom izvan Poluostrva, u panonskoj niziji. Ovi su tipovi dovoljno različni, da se mogu i na prvi pogled raspoznati. Uostalom oni nisu razdvojeni jasnim granicama: prelaze jedan u drugi prelaznim zonama čije se stanovništvo često može dodeliti jednom kao i drugom tipu.

Mi ćemo redom proučiti ova četiri tipa. U pogledu varijeteta i grupa zadržaćemo se naročito na dva tipa, na dinarskom i na centralnom, imajući za cilj da damo ideju o metodi koju smo upotrebljavali.

Sledeća tablica ukratko izlaže psihičku klasifikaciju, koju mi predlažemo za Južne Slovene: