Zabranjena istorija Srba ili Srpsko Pomorje (Primorje) – Djordje Janković

Prof. Dr. Djordje Janković

 

Srpsko Pomorje od 7. do 10. stoleća – Srbi kao autohton narod na Jadranskoj obali

 

Prvi savremeni podatak koji posredno svedoči o Srbima u predelima Dalmacije, potiče iz 7. stoleća, a sačuvan je u arapskim prepisima 10. stoleća (Masudi 1870. 135-137). Tamo se Srbi nabrajaju (među plemenima čija se imena pouzdano mogu raspoznati), posle Volinjana i Duljeba a pre Moravaca i Hrvata.

Iz tog redosleda očigledno je reč o Srbima nastanjenim u Jugoistočnoj Evropi, odnosno u Dalmaciji, a ne onim naseljenim u Polablju. Time se objašnjava i ko mogu biti Sloveni Dalmacije kasnijih latinskih izvora. U SN je zabeleženo da su Srbi od cara Iraklija dobili za naseljavanje Dalmaciju, zapustelu zbog avarskih napada, a to su u njegovo vreme, sredinom 10. stoleća, bile Srbija, Paganija, zemlja Zahumljana, Travunija. Reč je o Dalmaciji u celini; to ne znači da su je naselili svu, niti da su Srbi zadržali do 10. stoleća sve te oblasti koje su tada dobili.

Srbe latinski izvori nazivaju Slovenima, kao što su i Srbi sebe smatrali Slovenima (Mijušković 1988: 68-71). U zapisima dubrovačkog, kotorskog i ulcinjskog arhiva, Srbi su uvek Sloveni — Sclavi; tek ponekad se pojavljuju nazivi kao „Rašani“, „Bosanci“, a izuzetno i „Srbi“. Srbima to nije smetalo, pa su latinski pisari srpskog dvora prevodili Srbin sa Sloven; car Dušan sebe naziva „Sclavonie Imperator“. A Sveti Sava ističe da je preveo Zakonopravilo sa jelinskog jezika na svetlo slovenskog, odnosno „našeg“ (srpskog) jezika, na (Zakono pravilo, Ilovički prepis). Očigledno je imao na umu da prevod može rosvetiti, spasti spoznanjem i druge Slovene; znao je slabosti Slovena i Rusije i Bugarske u prevođenju knjiga sa grčkog jezika.

Pod imenom Slovena Srbi se spominju u pisanim izvorima iz 7. stoleća, mada u kasnijim prepisima, kao što su Anastasije Bibliotekar, VIS.

Srpsko Pomorje Srbija i Dioklija u 10 veku Djordje Janković 330x245 Zabranjena istorija Srba ili Srpsko Pomorje (Primorje)   Djordje Janković
Tako je i SN, napisan u 10. stoleću, sačuvao predanje o naseljavanju Srba u vreme cara Iraklija. U SN je opisano i predanje o zauzimanju Salone, stare prestonice rimske Dalmacije, od strane Slovena (1959: 10-12) ili Avara (1959: 28-30), nastanjenih sa druge strane „Dunava“, zapravo Cetine. Naime, u vreme odsustva slovenskih ratnika, Salonjani koji su čuvali granicu na „Dunavu“, opljačkali su njihova staništa; potom je usledila osveta Slovena, koji lukavstvom zauzmu Salonu i opustoše je. U VIS beleže se samo Sloveni, koji se na početku brkaju sa Srbi ili Gotima, kao i u Ljetopisu. Sloveni su zauzeli Salonu, a deo njenog stanovništva sklonio se na ostrva, u današnji Split i Rausu (Dubrovnik), po SN. Da su osvajanje Salone predvodili zapravo Srbi, posredno pokazuju neki pisani podaci. Prvo, Salonjani su držali stražu na Cetini (u Tilurijumu – Trilju) prema tamo nastanjenim Slovenima, koji ih nisu napadali. Zabeleženo je u pismu pape Grigorija iz 600, da su Sloveni već nastanjeni oko Salone, a verovatno se misli na prostor Cetine. Tu nije jasno da li je reč o mirno ili saglasno naseljenim Slovenima (Srbima) ili Slovenima koji su samosvojno zauzeli te oblasti, izbegavši pred Avarima iz Panonije.

U svakom slučaju, taj podatak ukazuje da Salonjanima strano pleme ne ugrožava grad više godina, dok ih oni sami nisu izazvali, pa bi to mogli biti vizantijski saveznici, odnosno Srbi. Treba se podsetiti da su Latini bili naklonjeni uzurpatoru Foki, i da se u njegovo vreme kroz opticaj novca može pratiti izvestan privredni uspon u primorskim gradovima Dalmacije. Potom, po VIS (1967: 93), izbeglice Latini naseljeni u Splitu, zažele da uzmu mošti svetitelja iz jedne srušene crkve Salone, ali se to nisu usuđivali zbog Slovena; zato zamole za pomoć u Carigradu, a carevi (Konstantin i Irakliona) narede slovenskim vojvodama (duces) da im to omoguće. Tako i bi. Ovako nešto je moguće jedino ako su Sloveni i Carstvo bili saveznici, a upravo su to već dugo bili Srbi. Ovo savezništvo potvrđeno je i 662, kada su Sloveni napali langobardski Sipont. To mogu biti samo Srbi, saveznici Vizantije, kojoj je trebala pomoć protiv Langobarda, u vreme kada car Konstans II pokreće rat 663. protiv njih, i nastoji da zauzme Benevent. Dakle, podaci pisanih izvora jasno ukazuju da je reč o plemenu Slovena u savezu sa Carigradom, a to mogu biti samo Srbi.

Upravo ti Sloveni su u ranom 9. stoleću za franačke letopisce Srbi, koje su dobro poznavali i sa severa svoje istočne granice. Naime, pod 819, Franački Anali beleže da Srbi drže veliki deo Dalmacije.

Pored Srba Anali navode na zapadu Dalmacije Guduščane, Gačane (koji bi mogli biti srpsko pleme) i Hrvate. Teškoću predstavlja to što ne znamo da li se pod tim imenima podrazumeva rod ili pleme. Borna je knez Guduščana, a njegov stric je knez Hrvata; čini se izvesnim da su Hrvati jedno vreme bili potčinjeni Guduščanima, odnosno njihovom knezu. U SN su u Zahumlju pored Srba zabeleženi i kneževi iz roda Licika, sa reke Visle. Kao i u slučaju Guduščana, i ovde je reč o vojnoj družini, koja se nametnula kao vladajuća (Katičić 1990). Proizilazi da Srbi, koji „drže velike delove Dalmacije“, poseduju one ostale krajeve koje nisu zauzeli Guduščani, Hrvati i Litciki. Izgleda da su Franci svojom osvajačkom politikom uspeli da privuku različite vojne družine, da bi dobile imanja ratujući za njihov račun.

Tako su verovatno ratničke družine, predvođene svojim kneževićima, napustile rodne plemenske oblasti (u kojima su zemlju držala njihova starija braća), stupile u franačku službu i dobile posede u novoosvojenim oblastima. Zato se podaci iz VIS o rano pokrštenim Slovenima ne mogu povezivati sa ovim plemenima, već sa pre njih naseljenim Srbima.

Srbi se nazivaju Slovenima i u beleškama o splitskim saborima 925. i 928, na kojima učestvuje Mihailo vojvoda (dux) Huma (VIS 1967: 96), odnosno arhont Zahumlja nastanjenog Srbima (SN 1959: 59-60).

Za razliku od kralja Tomislava, za koga se navodi da vlada Hrvatima, knezu Mihailu se ne ističe poreklo od Licika, kao u SN. Zanimljivo je da se u drugim rukopisima istog teksta, još kasnijih prepisa, pojavljuju predstavnici „Serborum“, u kojima jedni vide Srbe, kao N. Klaić (VIS 1967: 99), a drugi te predstavnike čitaju „urborum“ — „građana“ (Gunjača 1973b: 253-264).

Ne postoji ni jedna neposredna savremena pisana vest baš o Srbima u Zeti 7-10. stoleća; postoji samo podatak iz SN o Dioklićanima — o čemu će kasnije biti reči. Međutim, postoji niz pisanih izvora o Srbima kasnije Zete, koji upućuju na Srbe kao njene stanovnike i u Ranom srednjem veku, dok o drugim narodima ili plemenima nema podataka. Treba imati na umu da Diokleja kao pojam nije starija od sredine 10. stoleća, kada se prvi put spominje, i da ranije nije postojala kao posebna kulturna celina, kako to pokazuje arheologija. SN ne zna za Prevalu ili Liburniju, već samo za Dalmaciju. Sve zabeležene srpske arhontije u SN su kasnija tvorevina; neke su nastale možda već u 7, a neke tek u 10. stoleću. Zato se Zeta na osnovu pisanih izvora ne može isključiti iz oblasti koje su Srbi preuzeli u doba cara Iraklija.

U Ljetopisu je zabeležen etnonim Morovlasi, čiju su zemlju zauzeli „Vulgari“ (1950: 45): „Zatim osvajajući zauzmu cijelu Makedoniju, potom čitavu pokrajinu Latina, koji se u ono doba zvahu Rimljani, a sada se zovu Morovlasi (Morovlachi), to jest Crni Latini (Nigri Latini)“. Po osvajanju Makedonije, oni su živeli uz granice kralja Vladina. O ovim „Bugarima“ biće kasnije više reči. Po Konstantinu Jirečeku, koji je utemeljio savremena shvatanja o Morovlasima, Morlacima, oni su potomci tzv. Romana odnosno romanizovanih domorodaca, i šta više, u vreme pisanja Ljetopisa u 12. stoleću, još uvek su bili „Romani“.

To tumačenje ne može biti tačno. U 17-18. stoleću, po italijanskim izvorima, oni su bili nesumnjivo Srbi. Na italijanskom planu Beograda iz 1683, jedina pravoslavna crkva je obeležena kao Chiesa delli Seismattici, Morlachi, Valachi é Gréci (Popović i Škalamera 1976: 40-42). Vlasima su Latini nazivali stanovništvo koje se posle mongolske najezde širi sa planina u banovinu Hrvatsku (Klaić 1976: 600, 607-610), a to mogu biti samo Srbi, po zabeleženim imenima i prezimenima. Po Albertu Fortisu, Morlaci (Maurovlahi, Morlacchi) sebe nazivaju Vlasima, što znači ugledni, moćni, kao što Sloven znači „slavan“ (1989: 33-34). Po K. Jirečeku, u izvorima 16. stoleća Murlacchi su stanovnici kopna od Velebita do Bara; pre toga se u Dubrovniku pominju Moroulachi 1368, 1379; Moroblachi 1378; Morlachi 1451, itd., za koje se može zaključiti da su živeli u predelima između Huma i Neretve. K. Jireček beleži i da se u vizantijskim dokumentima od druge polovine 14. stoleća Moldavija naziva Μαυροβλαχία. Kada se Ljetopis pravilno datuje ne pre druge polovine 15. stoleća, tada su dubrovački podaci o Morlacima najstariji. Za Dubrovčane, koji su sebe smatrali Latinima, Morlaci su bili nešto slično Vlasima (po Farlatijevom shvatanju), slobodni ljudi koji su povremeno za njihov račun ratovali i obavljali druge poslove.

Prema tome, zemlju Morovlaha iz Ljetopisa treba tražiti u Poznom srednjem veku zapadno od Dubrovnika, gde su živeli Srbi. Zanimljivo je da se za oblast Neretve koristi naziv Maronija (Maronia et Chulnie) u VIS (1967: 107) i drugim pisanim izvorima. Tu su mogli biti doseljeni sa jugoistoka početkom 9. stoleća, kako će se videti iz izlaganja o Komani-Kroja kulturi. Da se Morlaci mogu sasvim određeno izjednačiti sa Srbima, ukoliko pratimo odrednicu „crni“, vidi se iz podataka prve polovine 10. stoleća. U knjizi O ceremonijama cara Konstantina Porfirogenita, navodi se i arhont „tîn Serbotiîn tîn legomšnoun Maàra paid…a“ (Ferluga 1970: 161-165). Ovaj podatak je kod nas ostao nezapažen, kao i arhont „tîn Serben“, jer ih B. Ferjančić nije uključio u svoje prevode tekstova Konstantina Porfirogenita o Južnim Slovenima (1950).

Reč je o arhontima oblasti u predelima Kavkaza. Ovde su Srbi jasno izjednačeni sa Maàra paid…a, što bi moglo značiti „arhont Srba zvanih crna omladina“, ili nešto slično. Ukoliko pratimo ono „Mor…“, može se krenuti u drugom pravcu, ali tumačenje složenog pitanja raseljavanja Srba izlazi iz zadataka ove knjige (bilo bi neophodno započeti proučavanje pisanih izvora, toponimije i predanja od oblasti Kavkaza do oblasti Tarona, i uporediti ih sa onim na području Balkanskog poluostrva).

Po svoj prilici je kod cara Konstantina VII navedeno dopunsko objašnjenje da bi se znalo o kojim je Srbima reč, jer se dva puta spominju, kao i Hrvati. To je prevod na grčki sa srpskog, u približnom značenju „crna omladina“. Ono „crna“ možda može da se shvati u značenju „prost narod“, kako se ponekad koristi taj izraz (ЭSSЯ 1977: 157). To se nadovezuje na značenje reči „omladina“, odnosno „otroci“ koja se koristi i u Poznom srednjem veku da obeleži stalež zavistan od vlastelina (Trubačov 2005: 256-257), kod nas u smislu „čeljad“. Dakle, možda bi najpribližniji prevod bio „prosta čeljad“, što bi podrazumevalo one koji nisu imali vlastelu, već su bili svi jednaki, predvođeni „arhontom“. Ovo ne deluje kao samonaziv; možda su ih tako nazivali oni drugi Srbi. Slično se mogu protumačiti latinske izvedenice. Po svoj prilici su nazivi „morovlah“ i slični, prevod sa srpskog „crni vlasi“ u smislu „prosti vlasi“, što je kasnije Pop Dukljanin preveo u „Crni Latini“.

Raspoloživi arheološki podaci iz Zete svedoče da se od Slovena izričito mogu izdvojiti samo Srbi. Malo se koji nalaz može povezati sa drugim Slovenima, na primer grnčarija opšteslovenskih osobina. Podrazumeva se da Srbi nisu bili krvno jedinstven narod, već su upijali pripadnike drugih naroda, ne samo Slovena, kako su to pokazala istraživanja ranih srpskih naselja na Dunavu (različite vrste kuća, ognjišta i peći, što je nepoznato u drugim slovenskim naseljima). Za razliku od jugoistočnog primorja, u severozapadnim predelima Dalmacije, koje su početkom 9. stoleća zaposeli Hrvati, ustanovljen je sloj sa nalazima nekih ranije naseljenih Slovena, ne samo Srba.

Oni su izdvojeni po urnama 7–8. stoleća (Belošević 1974; Janković 1998: 138-139). Mogu se pratiti i kasnije, kroz grnčarsku proizvodnju 9. stoleća, kako se vidi po različito izrađenim i ukrašenim vrstama posuđa u hrvatskim grobljima (Belošević 1980: 109-115).

Slično su u Polablju razdvojeni slojevi starijeg naseljavanja nekog slovenskog plemena i kasnije doseljenih Srba — na osnovu razlika u grnčariji, staništima, utvrđenjima itd., kao i drugih plemena (Di­e Slawen). Takvim postupkom, izdvajanjem arheoloških osobina, razdvojena su najveća plemena Rusije (Sedov 1982) Srbi se zaista po mnogim osobinama mogu razlikovati od ostalih Slovena, kako je to ostalo zapisano u Masudijevom delu, tako da su arheološki prepoznatljivi. Naselja su raštrkana a staništa su po pravilu nadzemna, sa ognjištima. Za spremanje hrane je osobena upotreba sača (vršnika), uz crepulju i uobičajene lonce. Grnčarstvo se odlikuje po ranoj zanatskoj proizvodnji grnčarije, a ponekad i po osobenom ukrašavanju.
Privreda Srba se u značajnoj meri oslanjala na stočarstvo; otuda su zborna mesta, igrišta, bila na vrhovima brda i planina. Stočarenje je omogućavalo i laku pokretljivost i seobe — metanastazička kretanja, kako je te ograničene seobe izazvane prinudom nazvao Jovan Cvijić. Srbi su bili ratnici, krajišnici, i kao takvi u savezu sa Vizantijom. Taj savez je arheološki potvrđen u pograničnim tvrđavama i upotrebom vizantijskih proizvoda. U pogrebnom obredu primenjivano je podizanje obrednih gromila i ostavljanje svedočanstava trizne. Pokojnici su spaljivani, po Masudiju, ali grobovi sa izgorelim kostima nisu nađeni osim u donjem Podrinju; možda je pepeo pokojnika sipan u reke, ponore i more. Od početka se moralo primenjivati i sahranjivanje, zahvaljujući ranom pokrštavanju. Takvi su monaški grobovi iz Tvrdoša i groblje u Kamenom. U Šipovu u Pljevi su 1998-1999. otkrivena tri jedinstvena groba iz 7-9. stoleća (jedan bez skeleta), u kojima su nađeni ulomci grnčarije i životinjskih kostiju. Trizna je čak zapažena u ranim hrišćanskim grobovima naših manastira, u Tvrdošu, Svetom Nikoli u Toplici, a čini se i u Petro-Pavlovom manastiru kod Trebinja.

Pre svega uz pomoć prepoznatljive grnčarije, a zatim iz načina građenja utvrđenja, vrste korišćenih staništa itd., zaključeno je da se Srbi iz predela oko Beča u rimskom Noriku i oko ušća Morave, raseljavaju prema Labi (Di­e Slawen: sl. 5-6, 28). Po doseljavanju Avara u Panoniju, neki Srbi sa istog prostora, naseljeni su na Dunavu u vizantijskoj oblasti Akvisa, da bi branili put duž Dunava; odatle neki odlaze negde na jug početkom 7. stoleća (Janković 2004).

Srbi su zaista naselili najveće delove rimske Dalmacije, kako to pokazuje raspored gromila (Janković 1998). Pokazalo se da one najstarije, otkrivene između Grahova i Drvara, potiču još iz poznog 4. stoleća, a da gromila 5-6. stoleća ima između Drvara i Grmeča, kao i kod Konjica. Zato se njihova pojava i širenje moraju povezati sa Srbima izbeglim iz Bojke pred hunskom najezdom. Na jugoistoku su zabeležene iznad Herceg Novog, odnosno u granicama stare Travunije, ali nisu istraživane. Nedavno sam naišao na njih i u Grblju.

Ima ih oko Durmitora, oko Pljevalja, Bijelog Polja; u dolini Zete do sada nisu poznate, ali nisu ni tražene.

. . .

Tekst je izvod iz knjige „Srpsko Pomorje“ – autor Prof. Dr Djordje Janković

7 Responses to "Zabranjena istorija Srba ili Srpsko Pomorje (Primorje) – Djordje Janković"

  1. delmom  27. maj 2012. at 13:46

    Gluposti! Kvazi-istorija u nedostatku prave.

  2. Srbin islamske vjere  13. avgust 2012. at 20:21

    Nek vječno živi srpska slava , na vijeke vijekova amen !

  3. dejan  13. novembar 2012. at 18:42

    ne vidim zasto bi bila kvazi istorija. verovatno sve sto je na stetu srbske istorije i srba nije kvazi.

  4. Jovan  11. decembar 2012. at 11:54

    Ma treba narod da potera ovu bagru, da se najzad pokaze u stvarnom svetlu.
    Meni je licno dosta toga da se svi medjusobno samo mazu.
    Najbolje resenje je svu da po internetu proturati ideju da se na nakoj od televizija (ali nekoj gledanijoj),
    odrzi emisija i napravi suceljavanje izmedju g. Deretica i njegovih pristalica i ovih nasih tzv. zvanicnih istoricara,
    i da se uradi vec jednom to ispitivanje, da li je to sto su Deretic i njemu slicni u pravu ili ne.
    I da jednom za svagda zatvorimo tu temu. Pa da narod najzad zna kome da veruje.
    Ja mislim da je to jedino resenje.

    Bog nam svima pomogao da se opametimo.

  5. Aca  28. januar 2013. at 12:42

    Mislim da se u njemu radja novi Nikolaj Derzavin!!!!!!

  6. Aca  28. januar 2013. at 12:49

    Sovjetska arheologija je dominirana od doktrina Nikolaja Jakovljevica Mara. Te doktrine su iskoriscene od Nikolaja Derzavina, a zatim u 21 veku ponovo ih radja Dorde Jankovic. Nista protiv da su sloveni autohtoni ili dosli ranije. Neka nas dr. Jankovic prosvetli nekom dobrom arheoloskom dokumentacijom, profilom , zatvorenom celinom… A ne nekim dokumentima koji su nedostupni????? Kome? Ja licno ne verujem da on veruje u ono sto prica i pise….

  7. Jovan  18. februar 2013. at 11:59

    Помаже Бог,

    Ако је ико заинтересован за исту тематику,
    20-ог фебруара у Крагујевцу, у сали зграде општине,
    биће одржано предавање Деретића.

    Било би лепо кад би што више људи дошло, па да чујемо шта човек има да каже.
    Поздрав

Leave a Reply

Your email address will not be published.


Security Code: