DUHOVNI USTAV SVETOG SAVE

Karejski tipik predstavlja jedno od najznačajnijih dela Rastka Nemanjića, koje svedoči o duhovnim pravilima, monaškom podvigu i bogatoj srpskoj srednjovekovnoj baštini.

Prvi, odnosno rani prepis sa originala, a prema hilandarskom predanju i mišljenju nekih naučnika čak i original sa svojeručnim potpisom i pečatom Svetog Save, ovaj svitak čuvao se u Karejskoj isposnici sve do druge polovine XIX veka, kada je prenet u Hilandar. To je jedan od najstarijih i najznamenitijih srpskih dokumenata, spomenik duhovnosti, jezika i književnosti srpskog naroda.

karejski tipik

Karejski tipik nalazi se u arhivu manastira Hilandara pod signaturom AS 132/134. Pisan je na svitku od pergamenta, samo na jednoj strani. List svitka je špartan: redovi širine oko 120 mm (osim pri suženom vrhu, gde su kraći) uokvireni su dvema uporednim uspravnim linijama sa razmakom od 5 mm. Rastojanje između vodoravnih linija iznosi 6 mm, dok su slova veličine oko 2 mm, a pri vrhu čak i manja od 1 mm. Nema tragova uboda šilom, već su linije izvlačene pomoću lenjira.

Svitak se sastoji od dva slepljena lista. Prvi je dug 535 mm, a drugi 205 mm, tako da ukupna dužina iznosi 740 mm. Širina nije jednaka: pri dnu je 170 mm, a pri vrhu svega 110 mm. Sužavanje je naročito uočljivo u gornjem delu dužeg lista i zahvata do 33 reda teksta. Do toga je došlo naknadno, pošto je tekst već bio ispisan.

Pergament je tanak, dosta izgužvan i mestimično poderan, zbog čega u tekstu postoje lakune. U prvoj četvrtini svitak je znatno potamneo, pa se tekst teško čita. Zbog toga je zalepljen na mlađu pergamentnu podlogu, sastavljenu od tri slepljena lista (odnosno šest polulistova), ukupne dužine do 800 mm i širine oko 180 mm pri dnu, odnosno 175 mm pri vrhu. Listovi podloge potiču iz jednog grčkog muzičkog rukopisa.

Karejski tipik predstavlja prevod nekog standardnog grčkog pustinjačkog, skitskog tipika. Napisan je 1199. godine za isposnicu koju je Sveti Sava iste godine podigao u Kareji, središtu Svete Gore, namenjenu životu dvojice ili trojice monaha.

Taj skitski ustav postao je obrazac srpskom pustinjačkom, odnosno eremitskom monaštvu i van Svete Gore. Njegova posebnost ogleda se u tome što težnju ka usamljenosti i istinskom pustinjaštvu dopunjuje zajedničkim životom dvojice ili trojice monaha.

Prema ovom ustavu, usamljenički život nije bio stvar samo lične želje, već odluke celokupnog manastirskog sabora, koji je procenjivao sposobnost kandidata za tako strog monaški podvig. Podvig se sastojao u gotovo neprekidnom postu i molitvi, ali ne i u potpunoj izolaciji.

Srpske isposnice nisu bile strogo velikoshimničke niti zatvorničke ustanove. Takve ćelije, odnosno „posnice“, redovno su postajale i značajna središta književnog rada. Među najpoznatijima su Karejska i Studenička isposnica, a kasnije, tokom XIV veka, i Dečanska u Belejama, Pećka u Ždrelu i druge.