Ikona Svetog Jovana Bogoslova u Muzeju vizantijske kulture

JEVANĐELISTA LJUBAVI I TAJNE

U Muzeju vizantijske kulture u Solunu čuva se prenosiva ikona svetog Jovana Bogoslova, delo iz 18. veka iz zbirke Dimitrija Oikonomopoulosa.

Apostol je prikazan u poprsju i u poodmakloj dobi, blago okrenut ulevo, kako blagoslovi desnom rukom i levom drži zatvoreno Jevanđelje. Visoko čelo, krupne oči, bela kosa i talasasta brada čine prepoznatljiv starački tip Jevanđeliste. Izražena shematizacija karakteristika, linearni nabori odeždi i hromatika kompozicije povezuju delo sa slikarstvom makedonskog prostora i pokazuju sličnosti sa postvizantijskim radionicama Svete Gore.

Predstava se ne odnosi na određeni događaj iz Jovanovog života. Svetitelj se predstavlja kao Apostol i Bogoslov, sa Jevanđeljem kao glavnim obeležjem, dok starački lik upućuje na njegov dugi apostolski put. Reč je o ikonografskom tipu sa dubokim koreni-ma u vizantijskoj tradiciji, koji se očuvao i u postvizantijskom slikarstvu: ostareli Jovan, nosilac apostolskog sećanja i Jevanđelista misterije oteelotvorene Reči.

Jevanđelje koje drži pruža prirodni prelaz sa ikonografije na njegovu teologiju. Jovan započinje svoj jevanđeljski tekst od tajne večnog postojanja Sina: „U početku beše Reč”. U svojoj prvoj Sabornoj poslanici sažima temelj apostolskog iskustva: „Što čusmo, što videsmo očima svojim, što sagledasmo i ruke naše opipaše, o Reči života” (1. Jov. 1,1). Prevečna Reč postala je istinski čovek i ušla u istoriju. Visoka hristologija Jovanova utemeljena je na stvarnosti Ovaploćenja: Onaj koji večno postoji sa Ocem postao je vidljiv i dostupan unutar ljudske prirode koju je uzeo na sebe.

Ovde se nalazi i sadržaj naziva „Bogoslov”, kojim je Crkva prvenstveno odlikovala Jovana. U predgovoru njegovog Jevanđelja izlaže se osnovno načelo: „Boga niko ne vide nikada; jedinorođeni Sin… on ga objavi” (Jov. 1,18). Sin otkriva Oca i omogućava poznanje Boga. Jovanovska teologija zato ima izrazito hristološki karakter; ona se cela razvija oko tajne Sina koji se ovaplotio i otkrio Oca svetu.

Lični odnos Jovana sa Hristom provlači se kroz četvrto Jevanđelje. Tokom Tajne večere naslanja se na grudi Gospoda; na Golgoti ostaje blizu Krsta i od Raspetog prima Bogorodicu; u jutro Vaskrsenja trči sa Petrom do praznog groba i, ušavši u njega, „vide i verova” (Jov. 20,8). Od gornje odaje do Golgote i od Krsta do praznog groba ocrtava se put učenništva koje je obeležilo njegovu teološku misao. Vera, znanje i ljubav prema Hristu predstavljaju međusobno povezane vidove ovog iskustva.

Zatvoreno Jevanđelje predstavlja ikonografsko obeležje njegove uloge Jevanđeliste i istovremeno upućuje na delo koje je predao Crkvi. Jovan završava svoje jevanđeljsko tekstualno delo prepoznatljivim svedočanstvom da postoje „i mnoga druga koja učini Isus” i da, ako bi se pisala jedno po jedno, ni sam svet ne bi mogao da primi napisane knjige (Jov. 21,25). Ova fraza otkriva svest samog Jevanđeliste o njegovom delu: sve što je zabeleženo vodi ka ličnosti Hrista i služi veri u Njega, kao što uostalom i sam izjavljuje malo ranije: „A ovo je napisano da verujete” (Jov. 20,31).

Starački lik sa ikone posebno je povezan sa praznikom 26. septembra, kada Crkva proslavlja Prestanak (Prestavljenje) svetog slavnog Apostola i Jevanđeliste Jovana Bogoslova. Prema drevnom crkvenom predanju, Jovan je živeo do duboke starosti i završio svoju zemaljsku službu u Efesu, gde se još od prvih hrišćanskih vekova razvilo poštovanje njegovog spomena i groba. Posebno predanje o njegovom kraju prešlo je u sinaksare, u himnografiju i ikonografiju, te se odrazilo u bogoslužbenom nazivu praznika kao „Prestavljenja”.

Himnografija dana osvrće se na poseban odnos Bogoslova sa Hristom. U troparu (Apolitiku) Crkva moli za njegov zagovor kod Onoga „koji je primio da se nasloni na grudi”. Sećanje na ostarelog Apostola susreće lik mladog učenika sa Tajne večere. Naslanjanje na grudi Gospoda postaje bogoslužbena tačka oslonca odnosa koji prožima čitav njegov život i nalazi svoju puninu u zajednici sa Hristom. Ovu zajednicu on sam stavlja u središte apostolske propovedi: „A zajednica je naša sa Ocem i sa Sinom njegovim Isusom Hristom” (1. Jov. 1,3).

U istu teološku celinu spada i čuvena izjava „Bog je ljubav” (1. Jov. 4,8). U jovanovskim tekstovima ljubav se otkriva u slanju jedinorođenog Sina i postaja obeležje života onih koji opšte sa Bogom. „U ovome se javi ljubav Božja k nama, što Sin svojega jedinorodnog posla Bog u svet da živimo kroz njega” (1. Jov. 4,9). Hristologija, zajednica sa Bogom i ljubav prema bratu čine tako jedinstvenu teološku koncepciju, u kojoj Božje otkrivenje preobražava način čovekovog postojanja.

Slikarski izraz lika služi skromnim sredstvima apostolskom identitetu prikazanog. Zlatna pozadina usredsređuje pažnju na veliko poprsje, dok crveni ogrtač hromatski dominira kompozicijom. Hladniji tonovi unutrašnje odežde i izraženi linearni nabori organizuju površinu. Bela kosa i brada razvijaju se u uzastopnim talasima oko lica, čije krupne oči daju posebnu izražajnu snagu. Jevanđelje, sa brižljivo ukrašenim povezom, kompoziciono uravnotežava podignutu desnu ruku i upotpunjuje prepoznatljivi lik Bogoslova.

Ikona iz 18. veka prenosi u slikarstvo tog vremena tip sa dugom vizantijskom tradicijom. U staračkom liku i Jevanđelju sažeti su različiti vidovi crkvenog spomena na Jovana: voljeni Gospodnji učenik, svedok Krsta i Vaskrsenja, Jevanđelista ovaploćene Reči i Bogoslov zajednice i ljubavi.

Na praznik njegovog Prestavljenja, ovaj lik dobija dodatnu dimenziju. Ostareli Jovan drži Jevanđelje koje je predao Crkvi, dok se bogoslužbeni spomen okreće ispunjenju njegove zemaljske službe. Čitav njegov put ima za centar Hrista: Reč koja beše „u početku” sa Bogom i koja se otkrila u istoriji kao „Reč života”. Njegovo sopstveno svedočanstvo možda najpotpunije sažima ono što starački lik sa ikone predaje viđenju i pamćenju Crkve: „I život se javi, i videsmo, i svedočimo” (1. Jov. 1,2).