Sveti Isidor Pelusiot i njegove pouke o pravoj Crkvi

DUHOVNA LEPOTA NAD MATERIJALNOM

Sveti Isidor Pelusiot nas kroz svoja pisma podseća na večnu opasnost da se unutrašnja duhovnost Crkve zameni spoljašnjim sjajem i grandioznim građevinama.

Sveti sveštenik i monah Isidor Pelusiot (grad Pelusijum kod Aleksandrije, oko 360 – oko 435) ostavio nam je veliku zbirku pisama koja obrađuju različite teme crkvenog života, podvižništva i bogoslovlja (Doduše, neki naučnici dovode u pitanje njegovo autorstvo, ali se time ovde nećemo dalje baviti).

U 246. pismu druge knjige svojih Poslanica on posebno protestuje protiv tendencije koja je u njegovo vreme sve više uzimala maha: da se unutrašnja, duhovna lepota Crkve zamenjuje spoljašnjim sjajem bogomolja. On piše episkopu Teodosiju:

„Neka Evsevije, predstojatelj (to jest, episkop) naroda koji naseljava oblast Pelusijuma, nauči šta je Crkva! Jer krajnje je nepristolično i veoma ružno to što on, po svemu sudeći, ne zna čak ni kako treba da vrši svoju svešteničku službu. Da je Crkva sabranje svetih, sastavljeno od onih koji imaju pravu veru i najbolji način života, poznato je svima koji su okusili istinu.

Da on, koji to ne zna, s jedne strane udara na istinsku Crkvu, izazivajući mnogima sablazan, a s druge strane podiže crkvenu zgradu — da jednu lišava njenog ukrasa proterujući revnosne, a drugu ukrašava skupocenim mermernim pločama — i to je svima poznato.

Kada bi, međutim, tačno shvatio da je Crkva jedno, a crkvena zgrada nešto drugo — jer jednu čine besprekorne duše, dok je druga sagrađena od kamena i drveta — verujem da bi prestao da udara na jednu i da drugu ukrašava preko potrebne mere. Jer Car Nebeski nije sišao k nama zbog zidova, nego zbog duša.

Ako bi se on pretvarao da ne razume ono što je rečeno, iako je to jasno kao sunce čak i onima najsporijeg shvatanja, pokušaću da mu to razjasnim primerima.

Kao što je žrtvenik jedno, a žrtva nešto drugo, i kao što je gradska većnica jedno, a skupština savetnika nešto drugo — jer jedno označava mesto na kojem se oni sastaju, a drugo savetnike iz čijih ruku dolaze i opasnost i spasenje — tako je i sa crkvenom zgradom i Crkvom.

Ako bi rekao da ni to još uvek ne razume, neka sazna da u vreme apostola, kada je Crkva cvetala duhovnim darovima i obilovala blistavim načinom života, nije bilo crkvenih zgrada. U naše vreme, međutim, crkvene zgrade ukrašene su više nego što je pristojno, dok je Crkva — neću reći ništa ružno — pretvorena u karikaturu.

Kada bi mi bilo prepušteno da biram, radije bih izabrao da živim u ona vremena kada nije bilo crkvenih zgrada ukrašenih takvim ukrasima, a Crkva je bila ovenčana božanskim i nebeskim darovima, nego u ova vremena kada su crkvene zgrade ukrašene svakovrsnim mermernim pločama, dok je Crkva postala pusta i naga, lišena duhovnih darova“.

Nema sumnje da je ova formulacija donekle preuveličana. I u petom veku u Crkvi je bilo duhovnih darova i brojnih svetitelja. Samim svojim postojanjem sveti Isidor opovrgava svoje reči, koje su u žaru polemike donekle preterane. Ipak, on nije bio sasvim u krivu.

Od zvaničnog priznanja hrišćanstva za državnu religiju, visoki etički i duhovni nivo Crkve znatno je opao usled velikog broja onih koji su se priklanjali većini kao i zbog postojanja kako oportunistâ među vernima, tako i karijeristâ i poslovnih ljudi u kliru. To je, na posletku, dovelo i do nastanka monaštva, koje je predstavljalo pozitivnu reakciju protiv posvetovnjačenja i podržavljenja Crkve, u kojoj su bogatstvo i privilegije vrebali kao nova opasnost i iskušenje.

Monasi nisu želeli ništa drugo osim svesnog hrišćanskog života u neposrednom sledovanju Hristu. Podrazumeva se da je to bio jednostavan život u podvižništvu i siromaštvu. U ranom monaštvu postojale su čak i struje neprijateljski nastrojene prema umetnosti i kulturi, ali one nisu uspele da se nametnu, jer su upravo manastiri ubrzo postali središta hrišćanske umetnosti i kulture.

Ovde se svesno uzdržavamo od toga da u vezi sa temom crkvenog stila ispitujemo specifično monašku literaturu, a samo usput primećujemo da se, na primer, sveti Vasilije Veliki (+ 379) u svojim monaškim pravilima često osvrće i na hrišćane-laike koji, poput monaha, treba da vode veoma jednostavan način života.

Da su, s druge strane, i monasi izloženi opasnosti da posvete preveliku pažnju uvećavanju i ulepšavanju svog manastira, zanemarujući pri tom duhovni život, ukratko ćemo ilustrovati sledećim pismom svetog Isidora Teoni (498. pismo prve knjige):

„Monahu, koji revnuje za ukrašavanje, velimo sledeće: ugledaj se na jednostavnost Jelisajevu, koji se zadovoljavao gornjom odajom i svećnjakom, što ukazuje na visoki i prosvećeni vrlinasti život ovoga čoveka! A ti nemoj uništavati istinski trud time što ćeš se, poput faraona, vezivati za velike građevine i za njih vezivati monahe!“

Ovih nekoliko reči Pelusiot je, svakako, izgovorio iz svoga srca, uputivši ih svim manastirskim zajednicama i parohijskim opštinama koje moraju da održavaju velike istorijske građevinske kompelekse. To je, doduše, veoma lep i važan zadatak, ali se u različitim pogledima pokazuje i kao veliko opterećenje.

Zato nije iznenađujuće što ni u poznijim vremenima, kada su mnogi manastiri postali bogati i revnosni u ukrašavanju, nije utihnuo poziv na jednostavnost i strogost monaškog života. Setimo se, na primer, reformskih pokušaja solunskog arhiepiskopa Evstatija (oko 1125–1193/98) i svetog Nila Sorskog (1433–1508) u Rusiji, koji se pozivao na drevne Oce i zahtevao najveću jednostavnost čak i u crkvenoj arhitekturi. Ili, setimo se različitih monaških redova osnovanih u Latinskoj Crkvi tokom srednjega veka, koji su delimično doveli ne samo do novog monaškog načina života (setimo se prosjačkih redova), nego su uticali i na crkvenu arhitekturu (na primer crkve cistercitskog reda i prosjačkih redova).

Shi-arhimandrit Vasilije Grolimund